Liedanalyse: De Stilte

Gerard van Maasakkers, De Stilte, Onderwege (1982) en Deze Jongen (2010)

– liedanalyse door Siebe Palmen
De muziek van Gerard van Maasakkers leerde ik kennen tijdens de voorstelling Troost van Egon Kracht & The Troupe, waarin onder meer Van Maasakkers liedjes van hemzelf en van anderen zong. Ik ben zelf geen Brabander, maar toch (of misschien juist daardoor) was ik enorm gecharmeerd van het zachte dialect en het mooie woordgebruik van Van Maasakkers. Sinds deze voorstelling heb ik hem in de gaten gehouden en is zijn muziek ook boven de rivieren enorm bekend geworden. Hij won onder meer de Gouden Harp en begin dit jaar de Annie M.G. Schmidtprijs, en is daarmee uitgegroeid tot een troubadour die een mooie plaats heeft verdiend in de traditie van de Nederlandse theatermuziek.

Onder de vele muzikale projecten die Van Maasakkers zo nu en dan aan gaat, valt ook een samenwerking met het Magogo Kamerorkest, die hij af en toe bij speciale gelegenheden met zich meeneemt. Aanstaande vrijdag 5 oktober 2012 is weer zo’n bijzondere gelegenheid, dan speelt hij namelijk in het Concertgebouw in Amsterdam! Een goede reden om eens een lied van hem onder de loep te nemen. Een voorproefje van vrijdag:

*Disclaimer: de onderstaande tekst heb ik zo letterlijk mogelijk “vertaald” naar ABN, voor de duidelijkheid en volledigheid. Excuses voor enige onjuistheden.

 

De stilte, de stilte
Heeft honderden namen
Duizend gezichten
En even veel kleur

Dit is een prachtige schrijfstijl die je bij vrijwel elke liedkunstenaar wel een keer voorbij ziet komen: een lied over een personificatie van iets levenloos en/of ontastbaars. Dat maakt het overigens absoluut niet cliché. Deze manier van liedkunst vereist absoluut vakmanschap, want als er ergens iets niet klopt, of niet te rijmen valt, dondert het hele concept als een kaartenhuis in elkaar.

In dit geval neemt Van Maasakkers de stilte als onderwerp, en maakt deze tot een soort van personage. Hij maakt het tastbaar. Met een karakter en een aangezicht. Het sterke van deze schrijfstijl is dat, als het goed geschreven is, iedereen zich er een voorstelling van kan maken. En hier is dat ook het geval. We snappen meteen waar hij het over heeft.

De stilte gebrand
In het licht van de ramen
De stilte heeft ogen
En oren en geur

Hier heb ik even drie keer over na moeten denken. De stilte die gebrand staat in het licht van de ramen. Ik denk er het volgende over: het maakt niet uit wat voor stilte er heerst. Als het stil is, is het licht dat door de ramen naar binnen valt altijd fascinerend. Denk aan de bewegingloze ochtendzon op de eerste echte lentedag, maar ook als je ’s avonds alleen in bed ligt en een straatlantaarn schijnt vanachter een spokende boom je slaapkamer in. In dat licht zit de stilte gebrand: ze versterken elkaars effect.

De zintuigen van de stilte zijn minstens zo interessant. Als het echt stil is, zijn al je andere zintuigen veel scherper. Alles wordt intenser. Ook je gehoor. Bijvoorbeeld: nu ik dit schrijf, is het stervens stil in huis. Maar in de verte hoor ik wel auto’s razen, buiten hoor ik bomen ritselen, en heel af toe hoor ik heel dof, van twee verdiepingen hoger, iemand kuchen (inderdaad, ik woon in een hele gehorige flat).

De stilte
De stilte

De stilte, de stilte
Is oud en versleten
Treuzelend traag
Elke tree van de trap

Hier gaat het om de ongewenste stilte. Een stilte die al veel te lang duurt. Eentje van eenzaamheid. Elke tree maakt de stilte nog intenser.

De stilte, de stilte
Is jong en verbeten
Staat op de stoep
Met een stevige stap van

Hij kan ook vers zijn, maar dan is deze ook vastberaden; standvastig. Laat zich niet zomaar verbreken.

De stilte
De stilte

Er volgt hier een instrumentaal tussenspel, dat het lied precies in tweeën deelt. Een goed moment om het eens over de muziek te hebben. Het arrangement zit erg verfijnd in elkaar. Doordat de gitaar achtste noten speelt (één-en-twee-en-drie-en-vier-en…) met een licht accent óp de tel, is de begeleiding van zichzelf al erg verstild, maar zonder de tekst de illustreren. Het ondersteunt, complementeert. In dit tussenspel hebben alle melodie-instrumenten daardoor alle ruimte en vrijheid om de prachtigste melodieën uit de kast te trekken, met veelal lange noten. Dit contrast werkt erg goed, en voegt veel toe aan de verbeelding van de luisteraar.

De stilte, de stilte
Is heilzaam en helend
Zacht als een zalf
Op het zeer van een wond

Op de juiste momenten kan stilte heel rustgevend, kalmerend en gelukzalig zijn. In mijn geval bijvoorbeeld op exact dit moment: na een hele dag zangles geven.

De stilte is hard
Ongenadig vervelend
Gravend en grauw
In het grijs van de grond

Aan deze strofe ga ik niet eens een verklaring voor geven. Dit is poëtisch, beeldend, en compleet vrij interpreteerbaar. Welke betekenis ik hier ook aan ga hangen; deze zal zowel waar als niet waar zijn. Aan jou als luisteraar de opdracht om hier zelf een beeld bij te vormen. Want overigens helemaal geen moeite hoeft te kosten.

De stilte

De stilte, de stilte
Is licht en bevrijdend
Als woorden de weg
Niet meer weten te gaan

Ook hier kun je meerdere voorbeelden bij noemen. Als je jezelf helemaal klem lult, maar daarmee stopt voordat je de beer helemaal los is. Of als je met een ontzettend goede vriend door je gespreksstof heen bent. Dat dat dan helemaal niet erg is, en dat je minutenlang zwijgend tegenover elkaar kunt zitten en op die manier het moment koestert.

De stilte, de stilte
Is zwart, zwaar en zwijgend
Als woorden, als wapens
Te ver zijn gegaan

Vooral de laatste twee regels zijn hier erg typerend: dat moment dat je beseft wat je zojuist uit woede hebt geroepen. Of wanneer het schieten is gestopt. Die stilte. Die absolute stilte van ongemak, besef, en relativering.

De stilte
De stilte

De stilte
Heeft honderden namen
Duizend gezichten
En even veel kleur

De stilte gebrand
In het licht van de ramen
De stilte heeft ogen
En oren en geur

De stilte

Tot slot herhaalt Van Maasakkers nog één keer de eerste twee strofes, om zo precies te eindigen zoals hij begon. Daarmee trekt hij een parallel met het onderwerp: de stilte komt altijd terug, in welke vorm dan ook. Tevens relativeert hij hiermee de eerder genoemde gezichten. Er zijn er nog veel meer.